Palimpsest geeft nieuw geheim bloot

dinsdag 25 september 2007In een middeleeuws gebedsboek is een commentaar uit de tweede eeuw op Aristoteles gevonden. 

'Sensationeel', aldus de reactie van de aan de universiteiten van Tilburg en Amsterdam verbonden theoloog en filosoof Rudi te Velde op de ontdekking. 'Alleen al het woord palimpsest. Ik weet nog hoe spannend ik dat vond klinken, toen mij in het eerste jaar theologie werd uitgelegd wat dat is.' Het Palimpsest van Archimedes wordt het gebedsboek uit de dertiende eeuw genoemd. Op het oog een kostbaar, maar normaal gebedsboek. In 1906 werd echter ontdekt dat achter de Latijnse gebeden een unieke tekst school van de Griekse wis- en natuurkundige Archimedes. In de Middeleeuwen is deze originele tekst van het kostbare perkament afgekrabd, zodat deze weer opnieuw kon worden beschreven - de zogeheten palimpsest. Sinds die tijd heeft het boek - onderworpen aan diverse röntgentechnieken - diverse teksten prijs gegeven, waaronder meerdere werken van Archimedes en van de politicus Hyperides. Een nieuwe techniek, multispectral imaging genaamd, onthulde onlangs nóg een tekst: een commentaar in het Oudgrieks uit de tweede eeuw op de Categorieën van Aristoteles (384-322), een tekst die van onschatbare invloed is geweest op de ontwikkeling van de logica. Te Velde: 'Het meest fascinerende is dat men sterk vermoedt dat de tekst is geschreven door Alexander van Aphrodisias. We kennen diens commentaar op diverse werken van Aristoteles, maar we hadden tot nu slechts vermoedens dat hij ook de Categorieën had becommentarieerd.  Wat mede fascineert: deze tekst van Aristoteles is in de Middeleeuwen enorm belangrijk geweest. Maar hij was alleen beschikbaar in het Latijn, vertaald - zoals alle toen bekende teksten van Aristoteles - in de zesde eeuw door Boëthius. Bijna niemand in de Middeleeuwen sprak Grieks. Zeer waarschijnlijk wist de monnik die dit gebedsboek maakte niet dat hij een tekst van het perkament afschraapte die in zijn tijd al van grote invloed was.'

Leon Heuts