Ethicus Paul van Tongeren: 'Compassie is geen politiek begrip'

vrijdag 27 januari 2012‘De C van het CDA wordt de C van compassie’, als het aan ethicus Frits de Lange ligt. Collega Paul van Tongeren vindt dat een merkwaardig idee. ‘Compassie is geen politiek begrip.’

Afgelopen week presenteerde de commissie-Geel haar toekomstvisie over de koers van het CDA. ‘Compassie’ komt in die visie naar voren als sleutelbegrip. Onder enkele CDA-leden roept dat weerstand op: getuigt compassie niet van een zwakke, lijdzame houding? Frits de Lange, hoogleraar ethiek aan de Protestantse Theologische Universiteit, meent van niet. ‘Compassie is niet voor watjes’, betoogt hij in Trouw: het vergt juist kracht om je over te geven aan andermans leed.

Volgens Paul van Tongeren, hoogleraar ethiek aan de Radboud Universiteit Nijmegen, is de discussie of mededogen een morele deugd vormt niet nieuw, maar bouwt zij voort op een lange filosofische traditie. Die traditie speelt zich echter af binnen het domein van de ethiek, niet van de politiek. En dat maakt de nieuwe CDA-koers problematisch: medelijden sluit niet goed aan op het politieke domein.

Rechtvaardigheid
Enerzijds is compassie te smal als politiek begrip, legt de ethicus uit. ‘Het politieke denken gaat over rechtvaardigheid, en rechtvaardigheid heeft betrekking op veel meer zaken dan lijden. In de politiek is medelijden een “supererogatoire” kwaliteit: zij is welkom, maar niet noodzakelijk. Het is gek om een kwaliteit die niet wezenlijk is voor de politiek, neer te zetten als speerpunt van een politieke partij.’

Tegelijkertijd is compassie breder dan rechtvaardigheid. ‘Als wij compassie als leidraad nemen, zouden wij ons ook om leed moeten bekommeren dat politiek gerechtvaardigd is. Dat roept een spanning op, zoals wij zagen in de discussie rondom Mauro. Het emotionele gehalte van die discussie werd ingegeven door mededogen, maar als politieke discussie dient het juist om rechtvaardigheid te gaan.’

We kunnen volgens Van Tongeren een vergelijking maken met het onderscheid tussen solidariteit en naastenliefde. ‘Solidariteit is een politiek begrip, naastenliefde komt uit de emotionele sfeer. Dat eerste kunnen we centraal stellen als politiek beginsel, dat tweede roept problemen op. Een politieke partij moet zich niet beroepen op emotioneel handelen, maar op politieke rationaliteit.’

Jeroen Hopster