Verlichtingskennis doet wonderen
Interview met Jonathan Israel
woensdag 7 september 2011Volgens Jonathan Israel is Nederland in een crisis. Van deze Britse historicus verschijnt binnenkort het derde deel van zijn monumentale trilogie over de radicale Verlichting: Democratic Enlightenment. Een van de grondleggers van de radicale Verlichting is Pierre Bayle –sinds kort in Rotterdam geëerd met een monument. Daarom een gesprek met Israel in twee delen. In dit deel: wat ziet Israel als oplossing voor de intellectuele crisis?
Israel: ‘Wat de Verlichting ons laat zien, is dat strijd tegen totalitaire regimes en religies begint bij het opvoeden en onderwijzen van het volk. Wanneer mensen de geschiedenis of de aard van hun democratie niet begrijpen, kan je ook niet verwachten dat ze haar verdedigen of zelfs goed in haar participeren.’
‘Dat het hier slecht mee gesteld is, zien we zelfs in de academische wereld. Wanneer je een geleerde filosoof vraagt uit te leggen hoe de democratie ontstaan is, dan krijg je als antwoord een beetje gemompel. Ze weten gewoon niet hoe het zit. Dat is ook niet verwonderlijk, want het is in zijn geheel nog onvoldoende bestudeerd.’
‘Dat hangt ook samen met het idee van vooral de analytische school van de wijsbegeerte. Deze school, ook wel de Angelsaksische school, is erg dominant in de Verenigde Staten en Engeland. Het heersende idee daarin is, dat filosofie alleen voor technisch geschoolde mensen is, die weten hoe ze over kennisleer moeten praten.’ Israel imiteert een dergelijk professor: ‘This is how it is and this is how it should be.’
Het antwoord op de crisis –opvoeding en educatie –gaat dus gepaard met een heroriëntatie van de filosofie: ‘Filosofie was een studie van de architectuur van het geheel en de relaties tussen de delen van het geheel. Doordat we dit tegenwoordig onvoldoende meer doen, begrijpen we de relaties tussen journalistiek, politiek, religie etc. onvoldoende.’
De herwaardering van onze seculiere waarden geërfd uit de Verlichting is volgens Israel een politiek project. ‘We leiden mensen alleen maar op tot goede arbeidskrachten. Dat is het idee van Margaret Thatcher, een Britse premier uit de 20e eeuw. Zij zei: “education is vocation” (educatie is beroepsvoorbereiding). Hierdoor worden bepaalde studies irrelevant gevonden, zoals filosofie, geschiedenis en veel andere geesteswetenschappen. Dit kan een ramp veroorzaken, omdat er onvoldoende moreel en sociaal begrijpen is.’
Israel blijft volg goede hoop over de toekomst: ‘Er zijn tegenwoordig zoveel problemen in de wereld en het geheel is zo onvoorspelbaar geworden, dat eigenlijk niemand meer iets zinnigs over de toekomst kan zeggen. Er is reden genoeg om te wanhopen. Er zijn ook een paar redenen om optimistisch te zijn. Ik zal in ieder geval nooit opgeven.’
Maar er is toch ook kritiek op de seculiere samenleving gebaseerd op de redelijke Verlichtingsidealen? Mensen ervaren soms een leegte op de plek waar eerst religie zat. Heeft het dan wel zin om mensen te willen opvoeden?
‘Dat is nihilisme, moderne wanhoop. Het probleem daarmee is, dat we nog nooit een echt verlichtte samenleving hebben gezien’, reageert Israel. ‘Maar zoals ik betoogd heb, is de Verlichting eigenlijk niet afgerond. In sommige kringen, ook in Europa, hebben kerken nog veel zeggingsschap. Het volk is niet in staat een seculiere moraal te begrijpen, omdat het onvoldoende onderwezen wordt. Zelfs academici hebben meer interesse voor kennisleer dan voor ethiek. Dan is het niet verwonderlijk dat mensen zich verloren voelen.’
Door Jeroen Hekking
