Dossier: psychoanalyse uit het basispakket

Interview met arts en hoogleraar forensische psychiatrie Antoine Mooij

donderdag 29 april 2010Omdat niet te bewijzen zou zijn dat ze werkt, wordt de psychoanalyse niet langer vergoed uit de Zorgverzekeringswet. Een symbolische daad, stelt Antoine Mooij, filosoof, arts en emeritus hoogleraar forensische psychiatrie te Utrecht en Groningen.

Een teken aan de wand, vindt Mooij. ‘Reken maar uit. Het gaat slechts om zeshonderd behandelingen per jaar. Daar heb je enkele tientallen psychoanalytici voor nodig. Hun honorarium is een miniem bedrag, afgezet tegen de totale kosten van geestelijke gezondheidszorg in Nederland. Volgens mij heeft dit eerder een voorbeeldfunctie: wij vergoeden alleen nog maar wat binnen het evidence-basedkader valt [zie onder, red.]. En als er iets is waarvan iedereen weet dat het daar moeilijk in past, is dat de psychoanalyse. Bij het evidence-based draait het om beheersing. Daarachter schuilt het mensbeeld van Descartes: we zijn meester en bezitter van de wereld. Terwijl de psychoanalyse stoelt op het mensbeeld van Freud: we zijn niet eens meester in eigen huis. De mens zelf en de verhoudingen die hij met anderen en de wereld aangaat, zijn op een complexe manier met elkaar verknoopt. Dat maakt dat een behandeling tijd vraagt en dat de effectiviteit ervan niet eenvoudig valt te meten.’

De beheersingsideologie wint dus in de gezondheidszorg?
‘Je ziet wel een voorzichtige kentering. Tot tien jaar geleden beschouwden veel psychiaters zichzelf als ingenieurs. Als mensen klachten hadden, moesten ze daar binnen drie maanden vanaf worden geholpen. De genetica stond centraal en omgevingsfactoren speelden geen rol. Dat verandert nu, doordat de hersenwetenschappen en de biologie laten zien hoe de genetica zelf weer door omgevingsfactoren wordt beïnvloed.
Dat neemt niet weg dat de beheersingsideologie overheersend blijft. Dat zie je op het terrein van de wetenschap maar ook in de maatschappij als geheel – denk aan onze preoccupatie met veiligheid.’

Heeft de psychoanalyse nog wel een toekomst?
‘Ze staat zeker onder druk. Daar speelt ook ideologie mee. Mens krijgen vaak een rood hoofd als ze de naam “Freud” of het woord “psychoanalyse” horen. Maar als je in neutrale termen beschrijft wat er binnen een therapie gebeurt, vinden ze dat heel redelijk. Verkijk je ook niet op die zeshonderd analyses per jaar die niet meer vergoed worden. Onder de noemer “psychotherapie” spreken veel mensen nog altijd een of twee keer per week over zichzelf met een therapeut. Onder de psychoanalyse in bredere zin valt ook de psychodiagnostiek. Daarbij probeer je een psychologische diagnose van een persoon op te stellen, bijvoorbeeld om te kijken of iemand geschikt is voor een bepaalde baan. Dan moet je wel open staan voor de gelaagdheid in de persoon.
En op wereldschaal bloeit de psychoanalyse nog altijd. Daar zijn er nog grote bloeiende psychoanalytische verenigingen, wordt veel gepubliceerd, stromen de patiënten nog altijd toe. Tja, men wil altijd alles maar dood verklaren…’

Maarten Meester

Wat is Evidence-based medicine?
Sinds de jaren ’90 van de vorige eeuw is Evidence-based medicine sterk in opkomst. De gedachte erachter is dat de medische behandeling gebaseerd moet zijn op het beste beschikbare bewijs, gegeven de stand van de medische wetenschap.
De nadruk is steeds meer komen te liggen op de resultaten van gecontroleerde klinische onderzoeken. Denk aan dubbelblinde tests, waarbij noch de proefpersoon, noch de onderzoeker tijdens de proef kennis heeft over het gebruikte middel. Of aan randomized clinical trials, waarbij patiënten at random verschillende mogelijke behandelingen krijgen.
Critici wijzen erop dat dit voor een toenemende medische blikvernauwing zorgt. Niet alles valt te meten, zoals de interactie tussen arts en patiënt. De Groningse hoogleraar wetenschapsfilosofie Trudy Dehue gaat in haar boek De depressie-epidemie uitgebreid in op de gevaren van het Evidence-baseddenken. Over randomised clinical trials (RCT’s) schrijft zij: ‘Niemand wil terug naar de tijd dat farmaceutische bedrijven volledig hun gang konden gaan en de eigen wijsheid van een elitaire medische stand afdoende was. Ook wil niemand de vele charlatans op geneeskundig gebied meer baan geven, die zelfverzonnen kanker- of depressiebehandelingen aanprijzen. Het probleem is vooral dat de RCT soms ook goede behandelingen naar de prullenbak verwijst, terwijl hij tegelijkertijd lang niet altijd in staat is om de matige of overbodige te weren.’


Lees verder in ons web-archief over Freud en de psychoanalyse een interview met Mooij naar aanleiding van zijn boek uit 2006 De psychische realiteit. Psychiatrie als geesteswetenschap; een interview met de Tilburgse taalfilosoof Filip Buekens, die een bijdrage leverde aan het omstreden Le livre noir de psychanalyse en de psychoanalyse een 'misleide pseudo-wetenschap' noemde; twee boekbesprekingen over de psychoanalyse en het schrijversleven van Freud; en tot slot een interview over de depressiecultuur met Trudy Dehue.