Bent u in staat excessief geweld te gebruiken?

Ethiek

Webextra: lees interviews met Rein Gerritsen en Hans Achterhuis

De filosofen Rein Gerritsen en Hans Achterhuis herhalen het beruchte Zimbardo-experiment.

‘We zeggen vaak: ik zou dat nooit doen. Ik zou me nooit zo laten gaan als die bewakers in Abu Ghraib, of in welk kamp dan ook. Maar is dat echt zo?’ Rein Gerritsen, die in het onlangs verschenen boek Knock-out beschrijft hoe hij zijn vroegere leven van bankovervaller afzwoer ten gunste van de filosofie, gaat de proef op de som nemen.

Samen met filosoof Hans Achterhuis, al jaren een prominente stem in het publieke debat en auteur van Met alle geweld, onderneemt hij met een aantal cursisten op het weekeinde van 12 juni aan de Internationale School voor Wijsbegeerte een milde herhaling van het beruchte Zimbardo-experiment uit 1971. Het experiment wordt uitgezonden in Document, het documentaireprogramma van de NCRV.

Tijdens het originele experiment werd een groep van 24 ‘doorsnee’ jongens willekeurig onderverdeeld in bewakers en gevangenen. Het experiment liep uit op wreedheden van de bewakers, zelfs de initiator van het experiment, de sociaal psycholoog Philip Zimbardo, ging zich steeds meer gedragen als een gevangenisdirecteur.
Gerritsen: ‘zo ver zal het nu niet komen. De setting is veel milder: we verdelen de cursisten in twee groepen, en starten een discussie waarbij één van de twee per definitie gelijk heeft. Bovendien staat het experiment onder supervisie van de ervaren psycholoog Pleun van Vliet, die vanachter glas zal toekijken, dus niet – zoals bij Zimbardo – onderdeel van het experiment zélf kan worden. Dat neemt niet weg dat er zeer emotionele reacties los kunnen komen, omdat mensen kunnen ervaren dat ze sneller over morele grenzen heenstappen dan ze op voorhand denken.’

Volgens Gerritsen zeggen dergelijke experimenten veel over het gebruik van geweld, bijvoorbeeld bij instituties. ‘Ik heb zelf meegemaakt dat gevangenbewaarders misbruik maken van hun positie. Deze experimenten leren dat een mens niet zo zeer “van zichzelf” geneigd is tot het kwade of het goede, maar dat vooral de context bepaalt of iemand excessief geweld gebruikt. Dat is een belangrijk inzicht: je ziet altijd – neem bijvoorbeeld ook Abu Ghraib – dat excessen door instituties worden afgeschoven op personen. Het ligt niet aan het systeem, hoor je dan, maar aan een individu. Maar het is het systeem dat grotendeels de omstandigheden bepaalt.’
 
Leon Heuts

I.t.t. eerdere berichtgeving is het nog mogelijk deel te nemen aan de cursus. Zie voor aanmelding en meer informatie: www.isvw.nl

Lees hier het interview met Rein Gerritsen over hoe filosoof William James zijn leven redde (uit Filosofie Magazine, nr 2/2005).  Wilt u het boek KNOCK-OUT van Rein Gerritsen bestellen? Klik dan hier.

Lees hier het interview met Hans Achterhuis over zijn magnum opus Met alle geweld, winnaar van de Socratesbeker 2009 (uit Filosofie Magazine, nr 8/2008).